«إنَّ هذِهِ أُمَّتُکمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکمْ فَاعْبُدُونِ؛ اين است امت شما كه امتي يگانه است، و منم پروردگار شما، پس مرا بپرستيد.» ‌(انبیا/۹۲)

معرفی تفسير ام الكتاب

نام كتاب: تفسير ام الكتاب‏
پديدآور: ميرجهانى طباطبايى، محمدحسن‏
تاريخ وفات پديدآور: 1413 ه. ق‏
موضوع: تفسير سوره فاتحه‏
زبان: فارسى‏
تعداد جلد: 1
ناشر: كتابخانه صدر
مكان چاپ: ايران- تهران‏
سال چاپ: 1398 ه. ق‏
نوبت چاپ: 1
ملاحظات: تفسير سوره حمد

سيد حسن ميرجهاني‏
مرحوم حجة الاسلام سيد حسن ميرجهاني طباطبائي اصفهاني در سال 1319 قمري در جرقويه اصفهان متولد شد. پس از گذراندن دوره مكتب و آموزش قرآن به اصفهان رفت و به تحصيل علوم ديني پرداخت. مدتي نيز به نجف رفت و از محضر مرحوم آيت الله سيد ابو الحسن اصفهاني بهره برد و از خواص ايشان به شمار مي رفت. علاقه وافر او به اهل بيت و بخصوص امام عصر سبب شد آثاري در باره علائم ظهور و همچنين انساب سادات تدوين كند.
اساتيد
از استادان وي مي توان به مامقاني صاحب كتاب تنقيح الرجال، مرحوم حاج آقا حسين قمي، مرحوم نخودكي اصفهاني، سيد عبد الهادي شيرازي، آقا ضياء عراقي، آخوند محمد حسين فشاركي و معلم حبيب آبادي اشاره كرد.
آثار
براي وي بيش از 50 اثر شمرده اند كه برخي از اين آثار عبارتند از: تفسير ام الكتاب، ذخيرة المعاد در ادعيه، روايح النسمات شرح دعاي سمات، شهاب ثاقب در رد برخي مذاهب، كشكول گنج رايگان، مصباح البلاغه در مستدرك نهج البلاغه نوائب الدهور در علائم ظهور. ميرجهاني در سال 1413 قمري مطابق 1371 شمسي در اصفهان درگذشت.
تفسير أم الكتاب‏
معرفى اجمالى‏
« تفسير أم الكتاب»، تأليف سيد حسن ميرجهانى طباطبايى( متوفى 1413 ق)، كتابى است در تفسير سوره حمد كه در تاريخ 1398 ق، به زبان فارسى نگارش يافته است.
ساختار
كتاب با خطبه، اشعارى از مؤلف و ديباچه آغاز شده است. پس از آن مؤلف از خوانندگان درخواست كرده است كه علاوه بر چشم‏پوشى از خطاى فكرى يا قلمى نويسنده، كتاب را به ترتيب از اول تا آخر مطالعه كنند تا از مطالب آن بهتر آگاهى يابند. متن كتاب فاقد فصل‏بندى بوده و مطالب، همانند بسيارى از كتب تفسير به‏صورت سلسله‏وار ذكر شده است. كتاب با اشاره به اسامى سوره حمد آغاز و با بيان انواع ظلم به اتمام رسيده است.
گزارش محتوا
نويسنده در اين كتاب، نخست بررسى كوتاهى را در مورد معجزه جاودان بودن قرآن و مشتمل بودن هر سوره قرآن بر تمام علوم و نيز« باء بسمله» بر تمامى قرآن و تمامى علوم... مطرح ساخته و آن‏گاه به شرح و تفسير تك‏تك آيات سوره مباركه« فاتحه» پرداخته است.
وى تفسير سوره را از« بسمله» آغاز و تك‏تك كلمات آن را مورد بحث و تفسير قرار داده است. در تفسير هر كلمه از زواياى، لغوى، ادبى، نقل اقوال مفسران گذشته از صحابه و تابعان و نيز جنبه‏هاى روايى به‏گونه‏اى مبسوط بحث مى‏كند. آراء متكلمان را در سطح محدود و اندك نيز ياد مى‏كند و در پايان همه بحث‏ها، نتيجه مورد نظر خويش را درمى‏يابد. وى روايات، اقوال مفسران گذشته و آراء متكلمان را بدون ذكر سند و نقل منبع مطرح ساخته و درصدد نقد و تحليل آنها نيز برنمى‏آيد، بلكه به‏منظور تأييد ادعاى خويش از آنها ياد مى‏كند. نمونه‏اى از شيوه تفسيرى وى را مشاهده مى‏كنيد:
« در اطراف لفظ و معناى بسم الله بدانكه اين لفظ مبارك مركب است از سه كلمه باء و اسم و الله كه تدبر در اين سه كلمه مباركه دريچه‏اى است كه از روزنه آن باب معارف حقه بر روى طالبين آن باز مى‏شود...»( متن كتاب، ص 21).
آن‏گاه به شرح هر كلمه مى‏پردازد. وى بعد از شرح كلمات به شيوه‏اى كه بيان شد، مباحثى را در عنوان« نكته لطيفه» مطرح مى‏ سازد و چنانچه مطلب، پايان‏يافته تلقى نشد، با عنوان« پاسخ و پرسش» يا« تنبيه» گفتنى‏هاى خود را بيان مى‏كند. البته همه اين عناوين بعد از آن مطرح مى‏شود كه از نظر تفسيرى، كاملاً به نتيجه رسيده باشد( موسوى مبلغ، سيد محمدحسين، ص 308).
نويسنده در ضمن تفسير آيات به برخى شبهات نيز پاسخ گفته است؛ به‏عنوان نمونه در پاسخ به اين شبهه كه فيض رحيميت افضل از فيض رحمانيت است و رتبه آن بالاتر است و قياس، مقتضى آن است كه رحيم مقدم بر رحمان ذكر شده باشد، چنين پاسخ مى‏دهد كه:« فيض رحمانيت اگرچه از فيض رحيميت بيشتر و اشمل است، ولى فيض رحيميت در رتبه بالاتر و اكمل است؛ ازاين‏جهت، مؤمنان كه افضل از غير مؤمنينند اين فيض مخصوص آنهاست و كفّار و غير مؤمن لياقت اين فيض را ندارند...»( متن كتاب، ص 38).
سيد حسن ميرجهانى در صفحات پايانى كتاب، به بيان چند وجه از تأويلات سوره حمد مى‏ پردازد و كتاب را به پايان مى‏رساند؛ وجوهى از قبيل:
1. آيات اين سوره مباركه هفت است و اعمالى هم كه در نمازهاى واجبه محسوس است و ديده مى‏شود به اتفاق نيز هفت است و نيّت نماز فعل قلب است، ديده نمى‏شود و همچنين مراتب و اطوار خلقت انسان نيز هفت است...( متن كتاب، ص 347).
2. وجود مقدس خاتم‏الانبياء( ص) دو جور معراج داشته: يكى از مسجد الحرام به‏سوى مسجد اقصى؛ يعنى بيت‏المقدس و يكى از مسجد اقصى به‏سوى ملكوت آسمان‏ها، از عالم شهادت به عالم غيب و از عالم غيب به عالم غيب الغيب كه اين هر دو به‏منزله دو كمان به هم چسبيده كه آن حضرت در آن دو قدم گذارده:«فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى»و« أو أدنى» اشاره است به فناء آن حضرت در نفس خود كه اين مقام فناء در مقابل حق، مقامى است كه مافوق آن در مقام عبوديت متصوّر نيست...( همان، ص 349).
3. سوره فاتحه مشتمل بر هفت آيه است و اعمال محسوسه در نماز هم هفت است غير از قرائت و ذكرهائى كه خوانده مى‏شود و آن عبارت است از قيام و ركوع و بلند شدن و ايستادن بعد از ركوع و سجده اوّل و بلند شدن و نشستن بعد از سجده و سجده دوم و نشستن بعد از سجده دوم، پس اين اعمال هفت‏گانه مانند شخص است و قرائت حمد و سوره و ذكرها مانند روح است و كمال و حيات وقتى حاصل مى‏شود كه روح با جسد اتصال پيدا كند( همان، ص 355).
وضعيت كتاب‏
فهرست مطالب در انتهاى كتاب آمده است. كتاب، فاقد حاشيه و پاورقى بوده و به چاپ سنگى منتشر شده است.
منابع مقاله‏
1. مقدمه و متن كتاب.
2. موسوى مبلغ، سيد محمدحسين، بررسى تفسيرهاى تك‏نگارى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى 2، مجله پژوهش‏هاى قرآنى، پاييز 1374، شماره 3.