«إنَّ هذِهِ أُمَّتُکمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکمْ فَاعْبُدُونِ؛ اين است امت شما كه امتي يگانه است، و منم پروردگار شما، پس مرا بپرستيد.» ‌(انبیا/۹۲)

معرفی تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى‏

نام كتاب: تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى‏
پديدآور: رضانژاد، غلامحسين‏
موضوع: فلسفى‏
زبان: عربى‏
تعداد جلد: 2
ناشر: الزهرا( س)
مكان چاپ: ايران- تهران‏
سال چاپ: 1383 ه. ش‏
نوبت چاپ: 1
غلامحسين رضانژاد

« غلامحسين رضانژاد»، در سال 1313 در اراك متولد شد. وى تحصيلات مقدماتى را در اراك و متوسطه را در تهران به پايان رسانيد و پس از آن در دانشكده حقوق دانشگاه تهران ادامه تحصيل داد و توانست در اين رشته درجه ليسانس را دريافت نمايد. رضانژاد در كنار تحصيلات دانشگاهى، علوم حوزوى را نيز در محضر استادانى، مانند حاج شيخ محمدعلى حكيم شيرازى ذهبى، شيخ محمد سنگلجى، محمود شهابى و سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى فراگرفت. او علاوه بر مطالعات حقوقى و فلسفى در وادى شعر و ادب نيز فعاليت دارد و اشعارش را با تخلص( نوشين) عرضه مى‏كند. وى همچنين وكيل پايه يك دادگسترى بود.
آثار
1. حكمت‏نامه يا شرح كبير بر متن و شرح و حواشى منظومه حكمت ملا هادى سبزوارى؛
2. حكيم سبزوارى( زندگى، آثار و فلسفه)؛
3. اعمال خوارق عادات از حيث عقلى و نقلى؛
4. تمهيد المباني، تفسير كبير بر سوره سبع المثاني؛
5. مجموعه حواشى و تعليقات حكيم متأله مرحوم سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى بر 19 كتاب كلامى، فلسفى و حكمى حكماى متأخّر و قديم؛
و...
او همچنين« پنج ساقى‏نامه عرفانى» را انتخاب و با مقدمه خودش به همين نام منتشر كرده است.« گلشن راز» شيخ محمود شبسترى را نيز تصحيح و منتشر كرده است.
يكى از كتاب‏هاى ايشان به نام« اصول علم بلاغت در زبان فارسى»، در سال 1368 ش، به‏عنوان كتاب سال جمهورى اسلامى ايران از سوى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى انتخاب شد.
او همچنين كتاب« دانشنامه و ديوان حكيم اعظم و شاعر محقق حاجى ملا محمد هيدجى»، را تصحيح و با مقدمه خودش منتشر كرده است. همچنين از ايشان مقالات متعددى نيز منتشر شده است، مانند:« نداى دعا»،« ترجمه و شرح مقدمه حاج ملا هادى بن مهدى سبزوارى بر كتاب شرح اسرار مثنوى معنوى»،« نقدى بر كتاب در ديار صوفيان به قلم على دشتى»،« على( ع)، مفهوم و مصداق انسان كامل»،« تجديد حكمت اشراق و تأسيس آن از مبانى فلسفه و آيين پارسيان»،« بهمنيار بن مرزبان فرزند افتخارآفرين ايران»،« يادى از حكيم و علامه فقيد آيت‏الله‏العظمى آقا سيد ميرزا ابوالحسن رفيعى قزوينى».
منابع مقاله‏
1. مجموعه حواشى و تعليقات حكيم متأله مرحوم سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى بر 19 كتاب كلامى، فلسفى و حكمى حكماى متأخّر و قديم، تصحيح و مقدمه غلامحسين رضانژاد( نوشين)، مؤسسه پژوهشى حكمت و فلسفه ايران، چاپ اول، 1386 ش.
2. اصول علم بلاغت در زبان فارسى، غلامحسين رضانژاد، انتشارات الزهراء، چاپ اول، تهران، 1367 ش.
3. حكمت‏نامه يا شرح كبير بر متن و شرح و حواشى منظومه حكمت حكيم و فيلسوف قرن سيزدهم هجرى حاج ملا هادى سبزوارى اسرار، غلامحسين رضانژاد، انتشارات الزهراء، تهران 1380 ش( 2 جلد).
4. پنج ساقى‏نامه عرفانى با مقدمه و انتخاب غلامحسين رضانژاد( نوشين)، انتشارات كومش، تهران، 1374 ش.
5. تفسير بر سوره حمد يا فاتحة الكتاب، موسوم به تمهيد المباني يا تفسير كبير بر سوره سبع المثاني، غلامحسين رضانژاد( نوشين)، انتشارات الزهراء، تهران، 1382 ش.
6. حكيم سبزوارى: زندگى، آثار، فلسفه، غلامحسين رضانژاد( نوشين)، تهران، انتشارات سنائى، 1371 ش.
7. دانشنامه و ديوان حكيم اعظم و شاعر محقق حاجى ملا محمد هيدجى، كتابخانه بنياد پژوهش‏هاى آستان قدس رضوى( ع)، با مقدمه و تصحيح غلامحسين رضانژاد« نوشين»، به اهتمام محمد ديهيم، تبريز، انتشارات تالار كتاب، چاپ چهارم، بى تا.
8. مجموعه مقالات استاد غلامحسين رضانژاد( نوشين)، در پايگاه مجلات تخصصى، قابل دسترسى در تاريخ 26 شهريور 1392 ش، به آدرس اينترنتى:
10882 /rotaerc /af /weiv /moc .sgamroon .www //:ptth
http:// www. noormags. com/ view/ fa/ articlepage/ 215103 sta d 9 68 d 8 af d 8 a 7 db 8 c 02 d 8 af d 8 b 9 d 8 a 7
.9. زندگى‏نامه استاد غلامحسين رضانژاد( نوشين)، در پايگاه فرهنگ‏نامه استان مركزى، قابل دسترسى در تاريخ 26 شهريور 1392 ش، به آدرس اينترنتى:
3 dimetI &25 -59 -03 -01 -06 -2008 :2 ditac &24 -30 -07 -22 -05 -1390 :85 di &elcitra weiv &tnetnoc moc noitpo php .xedni /ri .monf .www //:ptth
.تمهيد المباني يا تفسير كبير بر سوره سبع المثاني‏
معرفى اجمالى‏
« تمهيد المباني يا تفسير كبير بر سوره سبع المثاني»، اثر غلامحسين رضانژاد( نوشين)، از تفاسير شيعه است كه با رويكردى عرفانى، فلسفى، كلامى و ادبى در باره تفسير سوره حمد ارائه شده است.
كتاب به زبان فارسى و در سال 1382 ش، نوشته شده است.
انگيزه نويسنده از تأليف اين اثر، رؤياى صادقه‏اى بوده كه در اين زمينه، ديده است( مقدمه، ص 10).
ساختار
كتاب با مقدمه مفصلى از نويسنده آغاز و مطالب در نه باب، در دو جلد، تنظيم شده است.
اين تفسير، با احاديث و روايات مختلف، تدوين شده است. نويسنده در تفسير، ابتدا مفردات و كلمات آيات را از لحاظ لغوى و اصطلاحى معنا كرده و سپس، ضمن تفسير آيه، واژه‏ها و كلمات آن را از لحاظ عرفانى و عقلى، بررسى نموده است.
گزارش محتوا
در مقدمه، ابتدا به رؤوس ثمانيه در علم تفسير( كه عبارتند از: تعريف؛ موضوع؛ غرض؛ منفعت؛ سِمَت؛ معلم و تقسيم علم تفسير) اشاره شده و سپس سه باب و هر باب در چند فصل، به شرح زير آمده است:
در باب اول مقدمه، كه داراى هفت فصل مى‏باشد، در فصل اول و دوم، ضمن تعريفى از علم تفسير و موضوع و غايت آن، به بررسى علوم لازم براى تفسير و تأويل آيات قرآنى پرداخته شده و به لزوم آشنايى با هفده نوع علم براى اين منظور، اشاره شده است. اين علوم عبارتند از: علم لغت، تصريف، نحو و اشتقاق، معانى، بيان، بديع، قرائات، اصول دين، اصول فقه، اسباب نزول و قصص، ناسخ و منسوخ، فقه، حديث، ظاهر و باطن، وجوه و نظاير و محكم و متشابه( ج 1، ص 3- 53).
در فصول بعدى، لزوم حكمت متعاليه در تفسير قرآن، موارد و نحوه كاربرد حكمت در تفسير قرآن، وحدت حقه واجب الوجود و بساطت او، لزوم مبانى عرفان در تفسير قرآن و وجوه مختلف اعجاز، بيان شده است( همان، ص 55- 112).
باب دوم مقدمه داراى پنج فصل مى‏باشد و مباحث مطرح‏شده در آن، عبارتند از: نزول و انزال دفعى قرآن، جمع‏آورى آيات آن به‏وسيله حضرت على( ع) و عثمان، حجيت ظواهر قرآن، تبيان كل شي‏ء بودن و عظمت قرائت آن( همان، ص 115- 141).
در آخرين باب مقدمه، از حكمت عملى قرآن سخن به ميان آمده و مباحث آن عبارتند از: حقيقت ايمان، اخلاص، توكل، تسليم، تقوا، محاسبه و مراقبه نفس و توبه( همان، ص 149- 191).
نويسنده قبل از شروع به تفسير، خطبه مختصرى را به زبان عربى، مشتمل بر حمد و ثناى پروردگار و درود بر پيامبر( ص) و اهل‏بيت( ع)، به‏ويژه على( ع) و حضرت مهدى( عج) و پيروان راستين آن حضرات ذكر كرده است( همان، ص 193).
جلد اول، باب اول و دوم را در خود جاى داده است.
باب اول، داراى چهارده فصل بوده و در آن، تفسير«بسم الله»از نظر عرفانى، بيان شده است. از جمله موضوعات مطرح‏شده در اين باب، عبارتند از: پيدايش و تركيب و جهر و متعلقات بسمله، مكى يا مدنى بودن و اسامى سوره فاتحه و اهميت آن، كاربرد باء بسمله و وضع اسم بر حضرت حق تعالى، تعريف اسم و تقسيم آن به توفيقى و غير توفيقى و تفسير هر بسمله در آغاز هر سوره، در ظهور موجودات از باء بسمله و اسرار آن، حدودث اسماء و اسم اعظم، احصاء اسماء الله و تقسيم آن‏ها به حسنى و اعظم بودن، اسماء ذاتى و صفاتى و افعالى و جلالى و جمالى و كمالى و تخلّق يا تحقق بدانها، مراتب اسماء الله و تشكيك و تواطؤ آن و اسم مستأثر و مكنون، شناخت اسماء و صفات واجب الوجود از دو سلسله نزول و صعود، تحقق در حركات و انواع و موضوع آنها در قوس صعود، در فرق بين اسماء و صفات و تحقيق در صفات حق، نظريه حكماى متأله شيعه در صفات حق تعالى و تقسيمى جامع‏تر از اسماء الله و صفات او و اعيان ثابته( همان، ص 196- 410).
باب دوم، در تفسير كلمه« الله» مى‏باشد. اين باب، داراى دوازده فصل بوده و موضوعات بررسى‏شده در آن، عبارتند از: معنى هويت حق و اشتقاق اسم الله تعالى؛ الوهيت و متعلقات آن و نظريه غزالى؛ ذات حق تعالى يا وجود مطلق و مراتب ظهور او؛ انيت و واحديت حضرت حق؛ تنزيه و تشبيه حق تعالى؛ ازل، ابد، قديم، دهر و سرمد بودن خداوند؛ حيات حضرت حق؛ علم حق تعالى و عالم و معلوم و اتحاد آن‏ها؛ اراده، داعى و غرض در خداوند؛ قدرت حق تعالى و جبر و اختيار؛ كلام حضرت حق و سميع و بصير بودن خداوند( همان، ص 413- 583).
باب سوم تا آخر، در جلد دوم جاى گرفته است. باب سوم، در تفسير« الرحمن و الرحيم» بوده و داراى پنج فصل است. نويسنده در اين باب، ابتدا معنا و اشتقاق اين دو اسم را بررسى نموده و پس از تحقيق وافى و عقلى در اين دو اسم، سريان رحمت رحمانى بر ذات حق تعالى و كل وجود را بحث كرده است. در پايان، به حقيقت رحمت رحيمى از ديدگاه عرفانى و علمى، نگريسته است( ج 2، ص 588- 635).
باب چهارم، داراى يازده فصل بوده و در آن، به تفسير«الحمد لله رب العالمين»،پرداخته شده است. موضوعات مطرح‏شده در اين باب، عبارتند از: تعريف حمد و فرق آن از مدح و شكر و كاربرد هريك؛ تحقيق كلامى در« الحمد لله»؛ در حمد ملائك و انبياء و رسل و كل عوالم امرى و خلقى؛ حقيقت حمد و شكر و امتناع استيفاء حق آن از حامد و شاكر؛ ملاحظات عقلى و حكمى حمد و حمد حضرت حق از ذات خود؛ حمد عرفانى از نظر ابن عربى؛ تحقيق تفصيلى در مراتب حمد به اعتبار حامدان؛ خارج بودن حمد از مقولات ده‏گانه عرضى؛ تفسير«رب العالمين»؛اضافه و نسبت حمد به« رب العالمين» و تحقيقات عرفانى در حقيقت حمد( همان، ص 640- 719).
باب پنجم، در تفسير«الرحمن الرحيم»بوده و در آن، ابتدا از تكرار يا عدم تكرار آيه مزبور بحث شده و سپس، ادله عقلى و نقلى در صفات فعل بودن رحمان و رحيم پس از« حمدله» بررسى شده است( همان، ص 726- 732).
باب ششم، در تفسير«مالك يوم الدين»بوده و مباحث مطرح‏شده در نه فصل آن، عبارتند از: معنى لغوى« مالك و مَلِك»؛ احكام متفرعه بر دو اسم« مالك و مَلِك»؛ انزال يا تنزيل بودن« مالك و مَلِك»؛ كاربرد« مالك و مَلِك» در آيات قرآن و مشتقات آن‏ها و برهان هريك؛ اخبار و روايات اين دو قرائت و حقيقت« يوم الدين» و معانى مربوط به آن( همان، ص 738- 836).
در باب هفتم، در سه بخش، به تفسير«إياك نعبد و إياك نستعين»پرداخته شده( همان، ص 840) و باب هفتم، در هفده فصل، به تفسير«اهدنا الصراط المستقيم»اختصاص يافته است. برخى از مباحث مطرح‏شده در اين باب، عبارتند از: معانى مختلف هدايت در قرآن كريم؛ بحث و تحقيق عقلى در هدايت موجودات؛ هدايت انسان در مراتب كمال؛ اقسام هدايت براى انواع طالبان؛ مراتب هدايت و مهتدى از نظر عرفانى؛ حقيقت صراط و استقامت از نظر حكما؛ تحقيق در معنى صراط در قيامت كبرى؛ تحليل عقلى و عرفانى دعا و اجابت و زمان و مكان آن و صراط مستقيم بودن قرآن، پيامبر( ص) و ائمه( ع)( همان، ص 921- 1043).
تفسير آيه«صراط الذين أنعمت عليهم»در قالب شش فصل، در باب هشتم آمده است. عنوان برخى از اين فصول، عبارتند از: تفسير نعمت و گستره فراگير و شمول آن؛ معنى و حد نعمت و تفسير آن به ولايت؛ تحقيق در نعمت حقيقى و صورت و روح و سر آن و موارد كاربرد نعمت در قرآن( همان، ص 1051- 1103).
در آخرين باب، به تفسير«غير المغضوب عليهم و لا الضالين»پرداخته شده است. در اين باب، ابتدا معنى لغوى و اصطلاحى« غضب» بررسى و سپس به اين امر پرداخته شده كه« مغضوبين» و« ضالين» چه كسانى مى ‏باشند. از ديگر مباحث اين باب، عبارتند از: تحقيق عقلى و فلسفى در مسئله غضب الهى؛ معنى لغت و اصطلاح كفر و انواع كافر نعمت در قرآن؛ تحليل عقلى و عرفانى در ضلالت و مراتب آن؛ تفسير عرفانى« مغضوب» و« ضال»؛ وجه تقدم« مغضوب عليهم» بر« ضالين» و نسبت دادن غضب و اراده انتقام به حضرت حق تعالى( همان، ص 1106- 1145).
وضعيت كتاب‏
فهرست مطالب جلد اول، در ابتداى جلد اول و فهرست مطالب جلد دوم و منابع و مآخذ مورد استفاده نويسنده، در انتهاى جلد دوم آمده است.
در پاورقى‏ها به ذكر منابع و توضيح برخى از كلمات و عبارات متن، پرداخته شده است.
منابع مقاله‏
مقدمه و متن كتاب.