آیه نفی سبیل:«وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً» (نساء/141) و خداوند هیچ‌گاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلط قرار نمیدهد.

فهرست ترجمه‌های فارسی قرآن

فهرست ترجمه‌های امروزین

فهرستی که می‌آید شامل ترجمه‌های کامل قرآن کریم و بر اساس تاریخ نخستین چاپ چینش شده است. برای ارزیابی ترجمه‌ها و مقایسه آنها به کتاببررسی ترجمه‌های امروزین فارسی قرآن کریم اثر بهاءالدین خرمشاهی و مجله ترجمان وحی مراجعه کنید. توصیفی که در جدول زیر برای نوع ترجمه‌ها آمده از سایت رسمی مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی گرفته شده است.

مترجمنخستین چاپنوع ترجمهکتاب‌شناسی
۱.غلامعلی حداد عادل۱۳۹۰شنثر روان و محتوا به محتوامشهد: موسسه انتشارات آستان قدس رضوی (به نشر)، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۹۰
۲.حسین استاد ولی۱۳۸۵شنثر روان و دقیققم: انتشارات اسوه، ۱۳۸۵ش.
۳.سیدعلی موسوی گرمارودی۱۳۸۳شنثر روان همراه با توضیحات داخل پرانتز و پانوشتویراستاران بهاءالدین خرمشاهی‌، حسین صدرالحفاظ، حسین استادولی‌، تهران: انتشارات قدیانی، ۱۳۸۳ش.
۴.ترجمه گروهی[۱]۱۳۸۳شنثر روان و جمله به جمله همراه با توضیحات داخل پرانتزقم: انتشارات دارالذکر، ۱۳۸۳ش.
۵.حسین انصاریان۱۳۸۳شنثر روان و دقیق همراه با توضیحات داخل کروشهقم: اسوه، ۱۳۸۳ش
۶.علی‌اصغر برزی۱۳۸۲شنثر ادبی همراه با نکات نحوی هر آیه بعد از ترجمه و توضیحات تفسیری داخل کروشهتهران: انتشارات بنیاد قرآن، ۱۳۸۲ش
۷.ابوالفضل بهرام‌پور۱۳۸۲شنثر روان همراه با توضیحات اندک و شرح واژه‌های قرآنیقم: انتشارات عصمت، ۱۳۸۲ش
۸.محمد صادقی تهرانی۱۳۸۲شنثر روان (نسبتاً) همراه با توضیحات در متن و پانوشتتهران: انتشارات کلیدر، ۱۳۸۲ش
۹.سیدمحمدکاظم ارفع۱۳۸۱شنثر روان بر اساس ساختار دستور زبان فارسی و فاقد هرگونه توضیح و تفسیر[تهران]: انتشارات فیض کاشانی، ۱۳۸۱ش
۱۰.علی اصغر حلبی۱۳۸۰شتحت اللفظی، نثری دستوری نه چندان مطلوب، با توضیحاتی محدود و مناسب داخل قلابتهران: اساطیر، ۱۳۸۰ش
۱۱.علی‌اکبر طاهری قزوینی۱۳۸۰شنثر ادبی، نسبتاً دقیق و مطابق، همراه با توضیحات و تفسیر فشرده میان کروشهتهران: انتشارات قلم، ۱۳۸۰ش
۱۲.علی مشکینی۱۳۸۰شنثر روان و دقیق، مطابق با قواعد دستور زبان فارسی همراه با توضیحات فراوان تفسیری داخل پرانتز[قم]: مرکز چاپ و نشر قرآن کریم، ۱۳۸۰ش
۱۳.طاهره صفارزاده۱۳۸۰ش(با ترجمه فارسی و انگلیسی) نثری روان با رعایت اصول دستور زبان فارسی، متمایل به ترجمه آزاد، همراه با توضیحات تفسیری داخل قلاب و پانوشتتهران: هنر بیداری، ۱۳۸۰ش
۱۴.مسعود انصاری۱۳۷۷شروان، خوشخوان و مطابق با متن. مترجم از اهل‌سنت استتهران: فرزان، ۱۳۷۷ش
۱۵.بهاءالدین خرمشاهی۱۳۷۴شنثر ادبی و روان، خالی از توضیحات گسترده در متن، مطابقت ترجمه با اصل، دارای توضیحات و نکات تفسیری در پانوشتانتشارات نیلوفر، ۱۳۷۴ش
۱۶.ناصر مکارم شیرازی۱۳۷۳شمحتوا به محتواتهران: دارالقرآن الکریم دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی
۱۷.محمدمهدی فولادوند۱۳۷۳شنثر روان و ساده، محتوا به محتواتهران:دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی
۱۸.احمد کاویانپور[۲]۱۳۷۲شنثر ادبی و شیوا، همراه با توضیحات گوناگون داخل پرانتز و بدون پرانتز[تهران]:انتشارات اقبال، ۱۳۷۲ش
۱۹.کاظم پورجوادی۱۳۷۲شنثر روان، همراه با دقت نسبی و تا حدودی آزادتهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۲ش
۲۰.سید جلال‌الدین مجتبوی۱۳۷۲شنثر روان، دقیق و شیوا همراه با توضیحات[تهران]: نشر حکمت، ۱۳۷۲ش
۲۱.مصطفی خرم‌دل۱۳۷۰شنثر روان و ساده بر اساس قواعد دستور زبان فارسی همراه با خلاصه تفسیر و توضیحاتی داخل پرانتز، مترجم از اهل‌سنت استتهران: انتشارات احسان، ۱۳۷۰ش
۲۲.ابوالقاسم امامی۱۳۷۰شنثر ادبی متمایل به نثر قدیم، با رعایت مطابقت با متن[تهران]: انتشارات اسوه، ۱۳۷۰ش
۲۳.محمدباقر بهبودی۱۳۶۹شنثر روان، آمیخته با تفسیر به صورت غیرمتمایزچاپخانه اسلامیه، ۱۳۶۹ش
۲۴.محمد خواجوی۱۳۶۹شتحت اللفظی، شیوا و امروزی[تهران]: انتشارات مولی، ۱۳۶۹ش
۲۵.جلال‌الدین فارسی۱۳۶۹شترجمة آزاد و تا حدودی روان و استوارتهران: انجام کتاب، ۱۳۶۹ش
۲۶.عبدالمحمد آیتی۱۳۶۷شخوشخوان و شیوا[تهران]: انتشارات سروش، ۱۳۶۷ش
۲۷.داریوش شاهین۱۳۵۹شنثر ادبی همراه با توضیحاتی داخل پرانتز و پانوشتانتشارات جاویدان، ۱۳۵۹ش
۲۸.حکمت آل آقا۱۳۵۳شنثر روان و سلیس، ترجمه محتوا به محتواتهران: انتشارات اقبال، ۱۳۵۳ش
۲۹.علی نقی حسینی دیباجی (فیض الاسلام)۱۳۴۸شنثر ادبی همراه با توضیح و تفسیر در داخل پرانتزتهران: کتابخانه اسلامیه، ۱۳۴۸ش
۳۰.زین العابدین رهنما۱۳۴۶ش[۳]تحت اللفظی همراه با تفسیرتهران: کیهان، ۱۳۴۶ش
۳۱.محمود یاسری۱۳۴۴شنثر روان همراه با توضیحات تفسیری گسترده و افزوده‌های کوتاه در پانوشت[قم]: کتابفروشی و انتشارات اسلامیه، ۱۳۴۴ش
۳۲.ابوالقاسم پاینده۱۳۳۶شنثر ادبی فصیح و گویا و بر اساس قواعد دستور زبان فارسیتهران: انتشارات علمی جاویدان، ۱۳۳۶ش
۳۳.شیخ محمدکاظم معزی۱۳۳۶شتحت اللفظی همراه با توضیحات اندک داخل پرانتز[تهران]: مؤسسه انتشارات صالحین، ۱۳۳۶ش
۳۴.عبدالحسین آیتی۱۳۲۶-۱۳۲۴شنثر روان و استوار، بر اساس دستور زبان فارسی همراه با توضیحات تفسیری داخل پرانتز و پانوشتیزد: [بی‌نا]، ۱۳۲۶-۱۳۲۴ش
۳۵.مهدی الهی قمشه ای۱۳۲۳شترجمه آزاد همراه با خلاصه تفاسیر داخل پرانتز[تهران]: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۲۳ش
۳۶.میرزا محمدطاهر مستوفی (بصیرالملک)۱۲۹۴قنثر روان و نسبتاً دقیق۳جلد، [تهران]: کتابخانه علمیه اسلامیه، ۱۲۹۴ق
۳۷.شاه ولی الله دهلوی (۱۱۱۴-۱۱۷۶ق)[بی‌تا]تحت اللفظی و دقیق همراه با توضیحات تفسیری در حاشیه و داخل پرانتز، مترجم از اهل‌سنت استکراچی و لاهور: تاج کمپنی لمیتد، [بی‌تا]

فهرست ترجمه‌های کهن

درباره نخستین ترجمه فارسی قرآن، کهن‌ترین روایت مربوط به سلمان فارسی است. گویند ایرانیان به او نامه نوشتند که سوره حمد را برایشان به فارسی ترجمه کند. اسفراینی (د ۴۷۱ق) در تاج التراجم[۴] و سرخسی (۴۸۲ق) در المبسوط[۵] به این موضوع اشاره کرده‌اند؛ اما برخی دیگر، نقدهایی بر این موضوع زده، در عربی‌دانی سلمان تردید کرده‌اند.[۶]

فهرست زیر و توضیحات آن، برگرفته از مقاله «ترجمه‌های فارسی قرآن»[۷] و بر اساس سال نگارش ترجمه چینش شده است که از کهن‌ترین آغاز می‌شود.

عنوانمؤلفتاریخ نگارشتوضیحات
۱.ترجمه تفسیر طبریناشناسسده ۴قترجمه کاملی از قرآن در این کتاب آمده است. این کتاب ترجمه تفسیر طبری نیست و به خطا چنین نام گرفته است.
۲.سوره مائده از قرآنی کوفی با ترجمه استوارناشناسبه نظر می‌رسد همان ترجمه‌ای باشد که در ترجمه تفسیر طبری آمده است.
۳.[ترجمه‌ای قدیم از قرآن کریم]ناشناسبه نظر می‌رسد همان ترجمه‌ای باشد که در ترجمه تفسیر طبری آمده است.
۴.[قرآن شماره ۴]ناشناسبسیار شبیه به ترجمه‌ای است که در ترجمه تفسیر طبری آمده است.
۵.پلی میان شعر هجایی و عروضی فارسیناشناسسده ۵ق (حدود)نثر نسبتاً موزون و گاه شبیه به شعر هجایی دارد.
۶.تفسیر قرآن پاکناشناسسده ۴ق (اواخر ۴ یا اوایل ۵)ترجمه آمیخته با تفسیر است و گویش خراسانی دارد و ساختار عبارات منطبق با ساختار آیات و از قالب دستور زبان فارسی خارج است.
۷.تفسیر قرآن کمبریجناشناسسده ۴-۵قترجمه به صورت مزجی در تفسیر آمده و دارای عبارات دستوری، واژگان کهن و گاه نایاب است.
۸.[بخشی از تفسیری کهن]ناشناسسده ۵قترجمه آمیخته با تفسیر است و گویش خراسانی دارد و ساختار عبارات منطبق با ساختار آیات و از قالب دستور زبان فارسی خارج است. ترجمه دیگری نیز در این کتاب آمده که متأخرتر است.
۹.[ترجمه‌ای کهن به فارسی]نجم‌الدین عمر نسفی (۵۳۸-۴۶۲ق)سده ۵ یا ۶نثر موزون و مسجع دارد.
۱۰.تفسیری بر عُشری از قرآن کریمناشناسسده ۵قدر مقایسه با ترجمه‌های قبلی به دستور فارسی نزدیک‌تر و منشأ همین تحول است.
۱۱.تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجمشاهفور بن طاهر اسفراینی (د ۴۷۱ق)سده ۵ (۴۶۰-۴۳۰ق)ترجمه تحت اللفظی و دارای واژگان فارسی اما در قالب نحو عربی است.
۱۲.ترجمه قرآن موزه پارسناشناسسده ۵قهیچگونه تفسیری ندارد، برخاسته از خراسان و تقلیدی آشکار از ترجمه‌ای است که درترجمه تفسیر طبری آمده است.
۱۳.تفسیر سورآبادیابوبکر عتیق نیشابوریسده ۵قواژگان عربی نسبت به ترجمه‌های قبل بیشتر، اما ساختار جملات به دستور زبان فارسی نزدیک‌تر شده است.
۱۴.تفسیر شنقشیشنقشیسده ۶ق (اواخر)گویش خراسانی و نثر عمومی فارسی‌تری دارد؛ اما واژگان عربی آن به حدود ۱۲ تا ۱۵٪ می‌رسد.
۱۵.تفسیر کشف الاسراررشیدالدین ابوالفضل میبدیسده ۶قدر سه نوبت نوشته شده و هر نوبت دارای ویژگی خود، نوبت دوم و سوم ترجمه شیوا و مطابق با دستور فارسی دارد اما نوبت اول ساختار عبارات غیرفارسی است. ترجمه آیات پیش از تفسیر آمده است.
۱۶.تفسیر روض الجنان و روح الجنانابوالفتوح رازیسده ۶ق (دهه دوم و سوم)از ترجمه‌های قدیم پیروی کرده اما نثرش پسندیده و شیواست. عبارات دستور فارسی دارد اما کلمات عربی فراوان است.
۱۷.تفسیر بصائرمعین الدین نیشابوریسده ۶قفقط یک جلد از آن باقی است. نثر ترجمه پیرو ترجمه‌های گذشته است.
۱۸.[ترجمه قرآن]ناشناسسده ۶ق (۵۵۶ق)شبیه به ترجمه‌ای است که در تفسیر روض الجنان آمده و از نظر جمله‌بندی و واژگان پیرو ترجمه‌های گذشته است.
۱۹.تفسیر جلاء الاذهانابوالمحاسن جرجانیسده ۸قخلاصه‌ای از تفسیر روض الجنان است. ترجمه آیات درون تفسیرها آمده و نثر فارسی روان دارد.
۲۰.تفسیر مواهب علیهحسین بن علی کاشفیسده ۹قتفسیری سنی است. ساختار عبارات در ترجمه آیات، منطبق بر نحو عربی است و دارای واژگان کهن.
۲۱.تفسیر ترجمة الخواصعلی بن حسن زواره ایسده ۹ق (۸۹۷ تا ۸۹۹ق)نثر آن نثر دوره صفوی است که دارای ترکیبات عربی، عبارات خام، اوزان جمع عربی، جمله‌های بی‌فعل و... است.
۲۱.تفسیر منهج الصادقینملا فتح‌الله کاشانیسده ۱۰ق (۹۸۲ق)نثر آن نثر دوره صفوی است که دارای ترکیبات عربی، عبارات خام، اوزان جمع عربی، جمله‌های بی‌فعل و... است
۲۲.تفسیر شریف لاهیجیقطب الدین شریف لاهیجیسده ۱۱قترجمه محتوایی و تفسیری است[۱]
۲۳.فتح الرحمنشاه ولی الله دهلوی (د ۱۱۷۶ق)سده ۱۳قترجمه غالباً لفظ به لفظ، فارسی گاه ناهنجار و دارای ترکیبات بیشتر عربی و واژگان گاه عامیانه است.

پانویس:

  1.  به کوشش: محمدعلی رضایی اصفهانی، حسین شیرافکن، غلامعلی همایی، محسن اسماعیلی و محمد امینی
  2. قرآن با ترجمه ترکی آذربایجانی نیز از او در سال ۱۳۶۷ش از انتشارات اقبال چاپ شده است.
  3. جلد۱: ۱۳۴۶، جلد۲: ۱۳۴۹، جلد۳: ۱۳۵۳، جلد ۴: ۱۳۵۴.
  4.  اسفراینی، تاج التراجم، ج۱، ص۸.
  5. سرخسی، المبسوط، ج۱، ص۳۷.
  6.  دائرة المعارف بزرگ اسلامی، «ترجمه‌های فارسی قرآن»، ج۱۵، ص۸۱-۸۲.
  7.  آذرتاش آذرنوش، «ترجمه‌های فارسی قرآن»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۵، ص۸۱.
  8. ناجی اصفهانی، «ترجمه منظوم صفی علی شاه»، ص۳۸۸.
  9.  فولادوند، «قرآن مجید با ترجمه منظوم امید مجد»، ص۳۹۴.
  10.  شائق، «القرآن الکریم، ترجمه منظوم»، ص۳۹۶.
  11.  علی‌محمدی، «ترجمه منظوم قرآن کریم»، ص۳۹۸.
  12. سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
  13.  شمیزی، «گنج حکیم»، ص۴۰۷.
  14.  احمدی، «القرآن الکریم»، ص۴۰۲.
  15.  سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی؛ تشکری آرانی، «قرآن کریم با ترجمه شعر فارسی»، ص۴۰۰.
  16.  امینیان، «القرآن الکریم»، ص۴۰۵.
  17. سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
  18. سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی.

منابع:

  • احمدی، عباس، «القرآن الکریم»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • تشکری آرانی، شهاب، «قرآن کریم با ترجمه شعر فارسی»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، بررسی ترجمه‌های امروزین فارسی قرآن کریم، چ۲، قم: مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی، ۱۳۸۹.
  • دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۱۵، تهران: ۱۳۸۷ش.
  • سایت رسمی مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی
  • سایت رسمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
  • شائق، محمد، «القرآن الکریم، ترجمه منظوم]»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • شمیزی، سارا، «گنج حکیم»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • علی‌محمدی، سیدمحمد، «ترجمه منظوم قرآن کریم»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • فولادوند، محمدمهدی، «قرآن مجید با ترجمه منظوم امید مجد»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • ناجی اصفهانی، حامد، «ترجمه منظوم صفی علی شاه»، مجله بینات، ش ۴۹-۵۰، ۱۳۸۵ش.